Ở tuổi mầm non, vận động không phải là phần thưởng sau giờ học mà chính là cách trẻ học. Bài viết phân biệt hai nhóm kỹ năng vận động, nêu mức vận động mỗi ngày theo khuyến nghị của Tổ chức Y tế Thế giới, và gợi ý những việc ba mẹ làm được ngay tại nhà.

1. Vận động thô và vận động tinh khác nhau thế nào

Vận động thô huy động các nhóm cơ lớn: chạy, nhảy, leo trèo, giữ thăng bằng, ném và bắt bóng, đạp xe. Đây là nền tảng của sức bền, sự phối hợp toàn thân và khả năng kiểm soát tư thế.

Vận động tinh huy động các cơ nhỏ ở bàn tay và ngón tay: cầm bút, xâu hạt, cài cúc áo, dùng kéo, xúc cơm, lật từng trang sách. Đây là nền tảng của kỹ năng tự phục vụ và sau này là kỹ năng viết.

Hai nhóm này không tách rời. Một đứa trẻ chưa kiểm soát tốt tư thế ngồi và vai sẽ khó cầm bút ổn định, dù ngón tay không có vấn đề gì. Vì vậy việc cho trẻ bò, trườn, leo trèo, treo người, đẩy đồ vật nặng vừa sức không phải là chuyện “chơi cho hết giờ” mà là chuẩn bị trực tiếp cho việc ngồi học sau này.

2. Trẻ cần vận động bao nhiêu mỗi ngày

Tổ chức Y tế Thế giới ban hành hướng dẫn về hoạt động thể chất, thời gian tĩnh tại và giấc ngủ cho trẻ dưới 5 tuổi năm 2019, với các mức cụ thể như sau.

Trẻ dưới 1 tuổi: vận động nhiều lần trong ngày dưới nhiều hình thức, đặc biệt là chơi trên sàn có tương tác; trong đó ít nhất 30 phút nằm sấp chia rải rác trong lúc trẻ thức. Không để trẻ bị bó buộc trong ghế, xe đẩy hay địu quá 1 giờ liên tục. Không khuyến khích cho trẻ xem màn hình. Ngủ 14–17 giờ (0–3 tháng) hoặc 12–16 giờ (4–11 tháng), tính cả giấc ngủ ngày.

Trẻ 1–2 tuổi: ít nhất 180 phút vận động mỗi ngày ở bất kỳ cường độ nào, chia rải rác trong ngày. Không bó buộc quá 1 giờ liên tục và không ngồi yên trong thời gian dài. Trẻ 1 tuổi: không khuyến khích xem màn hình; trẻ 2 tuổi: không quá 1 giờ, càng ít càng tốt. Ngủ 11–14 giờ, kể cả giấc ngày, với giờ đi ngủ và giờ thức đều đặn.

Trẻ 3–4 tuổi: ít nhất 180 phút vận động mỗi ngày, trong đó ít nhất 60 phút ở cường độ trung bình đến mạnh. Không bó buộc quá 1 giờ liên tục. Màn hình không quá 1 giờ, càng ít càng tốt. Ngủ 10–13 giờ, có thể gồm một giấc ngủ trưa.

Con số 180 phút thường khiến ba mẹ bất ngờ. Cần lưu ý rằng đây là tổng thời gian vận động ở mọi cường độ cộng dồn cả ngày, bao gồm cả những lúc trẻ đi lại loanh quanh, chơi trong sân, tự mặc quần áo. Với một đứa trẻ được tự do vận động, mức này không khó đạt; điều làm nó khó đạt là thời gian ngồi yên trước màn hình.

3. Vận động tinh: những mốc ba mẹ có thể quan sát

Trung tâm Kiểm soát và Phòng ngừa Dịch bệnh Hoa Kỳ (CDC) nêu bốn mốc vận động mà phần lớn trẻ đạt được ở tuổi lên 4: bắt được quả bóng lớn trong hầu hết các lần; tự xúc thức ăn hoặc rót nước dưới sự giám sát của người lớn; cởi được một số cúc áo; cầm bút chì hoặc bút màu bằng các ngón tay và ngón cái, không nắm cả bàn tay.

Cách cầm bút là mốc dễ bị bỏ qua nhất. Một đứa trẻ 4 tuổi vẫn nắm bút trong cả nắm tay thường không phải vì chưa được dạy, mà vì các cơ nhỏ ở bàn tay chưa đủ khoẻ. Giải pháp không nằm ở việc tập viết sớm hơn, mà ở việc cho trẻ nhào bột, xé giấy, dùng kẹp gắp, vặn nắp chai, chơi với kẹp quần áo.

4. Vận động trong ngày của trẻ tại Happy House

Nhà trường bố trí vận động rải đều trong ngày thay vì dồn vào một tiết học: thể dục buổi sáng, giờ chơi ngoài trời, các trò chơi vận động xen giữa các hoạt động tĩnh, và những hoạt động vận động tinh gắn với sinh hoạt thật như tự xúc ăn, tự cất dọn đồ dùng, tự cài cúc áo. Cách bố trí này bám sát nguyên tắc của khuyến nghị quốc tế: điều quan trọng không phải là một buổi vận động dài, mà là không để trẻ ngồi yên quá lâu trong bất kỳ khoảng nào của ngày.

5. Ba mẹ làm gì ở nhà

• Cắt thời gian ngồi yên thành từng đoạn ngắn. Cứ khoảng một giờ, cho trẻ đứng dậy vận động vài phút. Điều này quan trọng hơn việc cố gắng tổ chức một buổi tập dài vào cuối tuần.
• Giao việc nhà vừa sức — đó là vận động tinh miễn phí. Nhặt rau, lau bàn, vắt khăn, bóc vỏ trứng luộc, cài cúc áo cho em đều rèn bàn tay tốt hơn nhiều bộ đồ chơi.
• Ưu tiên không gian trước dụng cụ. Một khoảng sân hoặc công viên gần nhà có giá trị hơn đồ chơi vận động đắt tiền trong phòng khách.
• Giữ màn hình trong giới hạn. Mỗi giờ trước màn hình là một giờ trẻ không vận động và không dùng tay.
• Đừng làm thay. Người lớn cài cúc áo giúp con vì nhanh hơn là lấy mất của trẻ một cơ hội luyện tập lặp lại mỗi ngày.

6. Khi nào cần trao đổi với chuyên gia

CDC khuyến nghị hành động sớm khi trẻ không đạt được một hoặc nhiều mốc phát triển, khi trẻ mất đi kỹ năng đã từng có, hoặc khi ba mẹ có băn khoăn khác. Các bước được nêu là trao đổi với bác sĩ của trẻ, đề nghị giới thiệu tới chuyên gia để đánh giá, và liên hệ chương trình can thiệp sớm tại địa phương. Thông điệp của CDC rất ngắn: ba mẹ là người hiểu con mình nhất, và không nên chờ đợi.

Ở Việt Nam, ba mẹ có thể bắt đầu bằng việc trao đổi với giáo viên chủ nhiệm của con để đối chiếu quan sát ở lớp, sau đó đưa trẻ đến khám tại chuyên khoa nhi hoặc đơn vị phục hồi chức năng nhi khoa nếu cần.

Nguồn tham khảo

• World Health Organization — Guidelines on physical activity, sedentary behaviour and sleep for children under 5 years of age, 2019.
• Centers for Disease Control and Prevention (CDC) — Learn the Signs. Act Early., mốc phát triển 4 tuổi.